معمای کمبود دارو در ایران پاسخ را کجا باید جستجو نماییم

به گزارش سلامت به نقل از مهر، نظام دارویی و سلامت ایران دهه ها است که در نقطه تقاطع تحریم های بین المللی، فشارهای اقتصادی و بحران های ارزی قرار دارد. در عین حال، شواهد نشان میدهد که این سیستم با وجود تمام تکانه های شدید، از فروپاشی در امان مانده است. آمارهای رسمی نشاندهنده تولید بالای دارو در داخل است، اما تناقضی که مردم در سطح جامعه با آن مواجه هستند، تجربه تلخ «کمبودهای مقطعی دارو» در داروخانه ها است.

سیدحیدر محمدی، رییس سابق سازمان غذا و دارو، در گفتگو با گزارشگر مهر، از مشکلات زنجیره تامین دارو پرده برداشت و درباب این که چرا با وجود تولید ۹۷ درصدی، همچنان گاهی سبد دارویی بیماران خالی می ماند.

سئوال: داروسازی ایران امروز در چه نقطه ای ایستاده است.

- اگر بخواهیم تاریخچه این مورد را بررسی نماییم، باید به حضور کمپانی های خارجی اشاره کنم. ما پیش از انقلاب شرکت های چندملیتی داروسازی در کشور داشتیم که همگی خارجی بودند. همانطور که مستحضرید، بعد از وقوع انقلاب، تقریبا تمامی این شرکت های چندملیتی از ایران رفتند و تنها تعداد خیلی معدودی از آنها در کشور باقی ماندند.

در آن زمان، یعنی در اوایل انقلاب، شاید حداکثر ۲۰ تا ۳۰ درصد از نیاز دارویی کشور تولید داخل بود و وابستگی شدیدی به خارج داشتیم. اما بعد از انقلاب، کم کم تولید ما افزایش پیدا کرد؛ تا جایی که امروز در عرصه تولید داروی نهائی وضعیت خیلی خوبی داریم. اکنون حدود ۹۷ درصد که از نظر عددی تا ۹۹ درصد هم بالا و پایین می شود، از داروی نهائی مورد نیاز کشور در داخل تولید می شود. این یک جهش تاریخی در صنعت داروسازی ایران است.

سئوال: چه طور نظام دارویی کشور با وجود تحریمها و سایر بحران ها، فرو نپاشید.

- دلیل اصلی این موضوع، «تاب آوری بالای صنعت دارو» است. وقتی شما هدف گذاری کلان خویش را صرفا روی مفهوم «تامین» می گذارید، این تامین می تواند از راه واردات صورت گیرد. اما وقتی اولویت اصلی کشور را روی «تولید داخل» قرار می دهید، نتیجه اش این می شود که در وضعیت بحران و جنگ، لطمه جدی نمی بینید.

شما تصور کنید برای حل یک مشکل ارزی در کشورهای خارجی، باید هیات هایی اعزام شوند، بنشینند مذاکره کنند و پیگیری های طولانی انجام دهند. در روزهای جنگ و تحریم، انجام این کارها خیلی سخت و گاهی ناممکن است. در چنین شرایطی، بهترین جایی که به شما کمک می نماید، خطوط تولید داخلی است. امروز با آنکه به سبب تحریمها شرایط ایده آلی نداریم و کمبودهایی حس می شود، اما آن چیزی که برخی فکر می کنند یعنی متلاشی شدن سیستم دارویی کشور اتفاق نیفتاده و با این جنگ های اقتصادی هم محقق نخواهد شد؛ چون که عمق تولید داخلی ما مانع از این فروپاشی شده است.

سئوال: وضعیت ما در مواد اولیه دارویی چه طور است.

- در قسمت مواد اولیه دارویی شرایط کاملا متفاوت می باشد. اکنون شاید بتوان گفت تنها حدود ۵۰ درصد از مواد اولیه مورد نیاز ما در کشور تولید می شود و برای نیمی دیگر از این نیاز حیاتی، به واردات وابسته ایم. این وابستگی ۵۰ درصدی یکی از نقاط حساس زنجیره تامین ما است.

سئوال: کشوری که توانسته ۹۹ درصد داروی نهائی را خودش بسازد، چرا ۱۰۰ درصد مواد اولیه را در داخل تولید نمی کند تا این وابستگی قطع شود.

- دلیل اصلی این تصمیم، اقتصاد دارو و موضوع «توجیه اقتصادی» است. اگر ما حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از نیاز ماده اولیه ما را وارد می نماییم، به این خاطر است که تولیدِ همه نوع ماده اولیه در داخل منطقی نیست. در دنیا کشورهایی مثل چین و هند قطب تولید ماده اولیه هستند. چرا؟ چون آنها علاوه بر تامین نیاز جمعیت های میلیاردی خود، برای صادرات به کل دنیا نیز تولید می کنند. وقتی مقیاس تولید تا این حد عظیم باشد، قیمت تمام شده بشدت کاهش پیدا می کند.

صنعت داروی ما اگر بخواهد ماده اولیه را با قیمت مناسب تولید نماید، باید حتما بازار صادراتی داشته باشد. تولید در مقیاس کوچک صرفا موجب افزایش شدید قیمت تمام شده می شود و در نهایت دود این گرانی به چشم بیمار می رود.

سئوال: اگر ما ۹۷ تا ۹۹ درصد داروی نهائی را خودمان تولید می نماییم، دلیل این کمبودها که در جامعه و داروخانه ها دیده می شود، چیست.

- این دقیقا همان گلوگاهی است که باید به درستی درک شود. ریشه اصلی کمبودها، نه در خطوط تولید داخلی دارو، بلکه در همان وابستگی ۵۰ درصدی به مواد اولیه وارداتی و همینطور فرآیند بشدت زمان بر و پیچیده واردات است.

شما برای واردات در وضعیت تحریم با یک هفت خوان مواجه هستید. ابتدا باید مجوزها را بگیرید و ثبت سفارش کنید، سپس سفارش کالا را به تامین کننده خارجی بدهید، پس از آن باید درخواست اختصاص ارز کنید و در نهایت درگیر فرآیند پیچیده حواله و انتقال پول شوید.

گاهی اختصاص ارز از جانب بانک مرکزی ماه ها طول می کشد. گاهی در انتقال پول به سبب تحریمها به مشکل می خوریم و گاهی تامین کننده خارجی یا سیستم حمل و نقل و لجستیک بین المللی کالا را با تأخیر ارسال می کند. نتیجه چه می شود؟ داروی نهائی که خط تولید آن در داخل آماده کار است، در کارخانه های ما معطل رسیدن همین مواد اولیه وارداتی می ماند. بنابراین، کمبود دارو مستقیماً به اختلال در زنجیره تامین ارزی و لجستیکیِ مواد اولیه مربوط می شود.

سئوال: در سایر بخش های زنجیره سلامت مثل تجهیزات پزشکی و شیرخشک چه وضعیتی داریم، آیا آنجا هم تاب آوری مشابه دارو است.

- در عرصه هایی مثل شیرخشک و تجهیزات پزشکی، شرایط ما با داروی نهائی متفاوت است. به لطف خدا پس از انقلاب در این زمینه ها هم رشد داشتیم، اما باید بپذیریم که تعداد شرکت های فعال و عمق تولید در آنها متفاوت می باشد. به عنوان مثال، در عرصه تجهیزات پزشکی، خودکفایی ما خیلی کمتر از دارو است. در این بخش، میزان واردات و تولید ما تقریبا ۵۰ درصد است؛ یعنی نیمی از نیاز کشور کاملا وارداتی است. در مورد محصولاتی مانند شیرخشک هم حساسیت های بالایی وجود دارد. این حوزه ها نیازمند توجه، سرمایه گذاری و حمایت بیشتری هستند تا به نقطه امن تری در مقابل بحران ها برسند.

سئوال: نقش سازمان غذا و دارو در مدیریت این بحران ها و تسهیل این مسیر چیست.

- سازمان غذا و دارو در ساختار سیستم سلامت ایران، نقش نهاد حاکمیتی، دولتی و تنظیم گر (رگولاتور) را بر عهده دارد. هر شرکتی بخواهد در حوزه تولید یا واردات فعالیت کند، باید مجوزهای لازم را از این دستگاه تخصصی که زیرمجموعه وزارت بهداشت است دریافت کند. وظیفه سازمان اینست که ضمن حفظ استانداردهای کیفی و ایمنی بیماران، بروکراسی های غیرضروری را کم کند تا سرعت تامین اقلام سلامت محور در وضعیت تحریم افت نکند.

سئوال: برای رهایی از سایه سنگین کمبودهای مقطعی و افزایش ثبات در بازار چه باید کرد.

- برای رسیدن به ثبات پایدار، ما دو مسیر پیش رو داریم. نخست، در کوتاه مدت و میان مدت، باید هماهنگی بین دستگاهی (به ویژه با بانک مرکزی) برای اختصاص و انتقال سریع ارز به حداکثر برسد تا مواد اولیه در تله تحریم و بروکراسی گرفتار نشوند. دوم، در بلندمدت، چاره ای جز توسعه دیپلماسی اقتصادی نداریم. اگر می خواهیم مواد اولیه را هم در داخل بسازیم و تاب آوری را به ۱۰۰ درصد نزدیک نماییم، باید راه صادرات باز شود تا تولید مقیاس صنعتی پیدا کرده و از نظر اقتصادی توجیه پذیر باشد.